Symposium van ADF over (nieuwe) behandelingsmogelijkheden

van Angst naar Beter

Na 40 jaar nog steeds nieuwe inzichten

De ADF bestaat 40 jaar. Alle reden om dit te vieren, want sinds die tijd is er al veel gebeurd op het gebied van erkenning en is op het gebied van behandeling veel verbeterd. Maar het is zeker geen teken om nu stil te gaan zitten. Nog steeds krijgen veel mensen niet de juiste behandeling. Soms slaat een therapie, die als effectief te boek staat, niet aan. Wat bij de één goed werkt, geldt niet voor de ander. Vandaar dat de ADF het belangrijk vindt om aandacht te besteden aan nieuwe inzichten. 

Impressie van het ADF jubileum symposium

Het is een schitterende dag, vrijdag 10 oktober, met zon, een blauwe lucht en overal waar je kijkt, veel bomen met kleurige bladeren. Binnen, in congreshotel de Werelt, word ik opgewacht door de butler met konijnentanden. Hij deelt toeters uit. Hé, moet dat nou, zullen sommigen misschien denken en ik denk het stilletjes ook heel even. Inmiddels zijn er al aardig wat mensen. De stands met brochures en boeken worden druk bezocht. Er ligt heerlijk appelgebak, waar ik gauw een hap van neem want het programma begint al snel, hoor ik.

Opening

In de zaal neemt Fons, de butler het woord. Hij stelt een aantal vragen aan het publiek, wie is patiënt

, wie professional en zo nog al meer. Ik moet toegeven dat hij het leuk brengt. Dan vraagt hij aan de mensen in de zaal een applaus te oefenen door op de toeters te blazen en op de grond te stampen. Die durft, denk ik, wie zit er nou te wachten op toeters en bellen? Maar hij heeft het publiek zover gekregen, er klinkt een enthousiast lawaai. Ik bemerk dat ik stilletjes moet grinniken.

Fons introduceert zijn collega, actrice Greet Vos die zo direct een lied zal gaan zingen. Dat lied zal gaan over hoe mensen angst ervaren. Hij vraagt of iemand hierover iets kan zeggen. Er komen verschillende reacties uit de zaal: onmacht, eenzaamheid, schuld, jezelf afwijzen, bang zijn om in plaats van ‘gefeliciteerd’, ‘gecondoleerd’ te hebben opgeschreven. De actrice verzamelt ook nog wat positieve reacties en begint haar blues-lied  te zingen. Hierna kan de sfeer haast niet meer stuk: het publiek wordt werkelijk gehoord.

Fons vraagt het publiek naar ervaringen met therapeuten. Er komen allerlei reacties uit de zaal, iemand die meemaakte dat de therapeut in slaap viel, een ander met smetvrees waarbij de therapeut in zijn neus peuterde. Al deze opmerkingen verwerkt Greet ter plekke in een toneelstukje. Ze roept de hulp in van een vrijwilliger, Hans, die de patiënt speelt. Hij doet dit voortreffelijk. Zowel ik als de rest van de zaal amuseert zich kostelijk.



Kinderen
Dan komt professor Frits Boer aan het woord, hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie. Hij vertelt wat bij kinderen angst kan oproepen in de verschillende leeftijdfasen. Zo kan een kind tussen de één en drie jaar opeens angstig worden van het afvoerputje in bad, want hij realiseert zich, stel dat ik daar ook in terecht zou komen? Na het derde jaar snapt het kind dat dit niet mogelijk is en verdwijnt deze angst ook weer. Toch is het niet zo dat, als we meer gaan snappen omdat we ouder worden, er minder angsten zijn. Kinderen tussen de zes en twaalf jaar kunnen soms juist gaan piekeren en bang worden: stel je voor dat mijn ouders gaan scheiden, stel je voor dat mijn klasgenoten mij stom vinden.

De nieuwe website Bibbers helpt kinderen die last hebben van angstgevoelens door duidelijke informatie en tips aan te reiken. “En het mooie is”, zegt Frits, “als je kinderen iets goed uitlegt dan snappen ouders het ook.” Dankzij Frits, zijn collega’s en de vele vrijwilligers die hieraan hebben meegewerkt, is deze site nu in de lucht. Frits eindigt met de woorden: “Wij dopen u www.Bibbers.nl en wensen u een behouden vaart!”

40 Jaar lotgenoten, vrijwilligers, patiënten en behandelaars
De dagvoorzitter professor Ton van Balkom, verbonden aan het VU-MC en GGZ Buitenamstel neemt het woord en zegt dat hij absoluut geen professor genoemd wil worden. Fons vraagt of Ton iets wil vertellen over zijn ervaringen met patiënten. Wie is hem het meest bijgebleven. Ton vertelt over een patiënt die hij heel lang in behandeling had waardoor er een band ontstond. “Deze mevrouw wist op een gegeven moment ook wanneer mijn kinderen jarig waren en informeerde bezorgd naar mijn huwelijk toen ik een keer mijn trouwring niet om had.” Hij ervoer dit als heel speciaal.

Dan komt Josine aan het woord. Zij vertelt over hoe het allemaal begon met de Fobieclub, over haar moeder die de patiëntenvereniging heeft opgericht en die met zoveel betrokkenheid tot ’s avonds laat aan het schrijven was aan de eikenhouten tafel. Zij hechtte er veel belang aan om patiënten een persoonlijk antwoord te geven. Josine geeft aan dat de ADF in zijn huidige vorm niet zou bestaan zonder de inzet en betrokkenheid van alle vrijwilligers.


Zelfhulp
Hierna volgt een uitleg over het zelfhulpprogramma. Joost Beek, psycholoog aan de Symfora groep, heeft dit programma ontwikkeld. Via Teleac is er een serie op tv uitgezonden waarbij een aantal mensen met angstproblemen individueel aan de slag gingen met behulp van de zelfhulpmethode. Frank was één van hen. Hij licht toe hoe het voor hem was. Frank had last van sociale fobie en was bang om in gezelschap te zijn. Nu staat hij op het podium. Door de zelfhulpoefeningen en dankzij de coach, heeft hij deze angst overwonnen. Anita heeft deelgenomen aan de zelfhulpgroep in Driebergen. Zij had last van angst voor onverwacht geluid. Daar is ze nu een stuk overheen. Anita heeft vooral positieve herinneringen aan de begeleiders, zelf ook lotgenoten, en aan de overige deelnemers van de groep. Ze heeft van hen veel steun ervaren.

Karolien en Fatima, begeleiders in Driebergen geven aan dat het plezierig is bij deze methode dat mensen hun eigen doel bepalen. De methode is ook geschikt voor diegenen die juist al veel therapieën hebben gehad: het is mogelijk om aan een deel van je angst te werken. Als je met kleine stapjes oefent en je hebt resultaat, sterkt dit je vertrouwen waarna je aan het volgende doel kunt gaan werken.


Lied
Dan volgt nog een verrassing: GeertJan Dussel, vrijwilliger van de ADF, brengt een zelf gecomponeerd lied ten gehore. Het verwoord prachtig dat iedereen ‘iets’ heeft en dat wij, mensen met angst, ons nergens voor hoeven te schamen. Inmiddels is het pauze. Hierna beginnen de verschillende workshops.



Workshops
Ik volg de workshops EMDR, Mindfulness, IBA en ACT (acceptance commitment therapy). Juist voor de mensen die al bekend zijn met cognitieve gedragstherapie zijn deze vormen van behandeling wellicht een aanvulling. Van deze workshops worden ook video-opnamen gemaakt. Hoewel ik al een en ander weet van bovenstaande onderwerpen hoop ik toch op nieuwe inzichten.

Enerzijds hoor ik bekende dingen, anderzijds toch weer wat nieuwe elementen. Zo wist ik bijvoorbeeld niet dat EMDR ook mogelijk is voor mensen met complexere angstbeelden die ontstaan zijn door gebeurtenissen in het verleden. Voorheen dacht ik dat het om een beperkt aantal heftige en duidelijke trauma’s ging waar een angst uit is ontstaan, zoals een roofoverval. Maar nu hoor ik dat ook iemand met bijvoorbeeld angst als gevolg van seksueel misbruik in zijn of haar jeugd, baat kan hebben bij deze methode. Fijn dat mensen hier kennis van kunnen nemen en dat er meerdere behandelvormen mogelijk zijn.

Tussendoor geniet ik van een heerlijke lunch met allerlei soorten broodjes en een lekkere vruchtensalade. Als de workshops geweest zijn, is de middag al weer aardig gevorderd. Ik loop naar de grote zaal waar het laatste deel van het programma zich zal voltrekken en ben benieuwd of Fons, de butler, nog iets in petto heeft.


Belevenissen
De mensen in de zaal zijn bijzonder goed geluimd en er heerst een ontspannen sfeer en ja hoor, natuurlijk neemt Fons het woord. Hij kondigt aan dat de actrice, Greet, weer zal gaan zingen in een muziekstijl die het publiek zelf mag bepalen. Eerst wil hij natuurlijk weer input uit de zaal en hij vraagt aan ons hoe we de dag beleefd hebben. Er komen spontaan vele positieve reacties die Greet aanwendt voor haar ‘lied’. Hans, de vrijwilliger, zal meezingen op het podium. Het is een uitbundig festijn, met Greet en Hans die vrolijk staan te dansen. Ik heb de neiging om mee te doen, maar nee, dat zou toch al te gek worden. Fons onthult tussen neus en lippen door dat Hans ‘de vrijwilliger’ bij hem in dienst is! Toch wel een beetje een teleurstelling . . .


Awards
Dan is het tijd voor de ‘award’ uitreiking. Een blijk van waardering van de ADF stichting voor diegene die zich buitensporig veel heeft ingezet voor verbetering van de behandeling van angststoornissen. Uitgebreid wordt stil gestaan bij de inzet van vrijwilligers. Uiteindelijk worden Karolien en Maaike naar voren geroepen. Zij werken al tien jaar met veel enthousiasme als vrijwilliger voor de ADF. Als blijk van waardering krijgen zij een Award, een prachtig beeldje in brons gegoten. Tegelijkertijd draagt de maakster van het beeldje, Elizabeth Wessels, zelf ervaringsdeskundige, een gedicht voor.

Er wordt nog iemand naar voren geroepen. Het is professor Susan Bögels, hoogleraar orthopedagogiek. Zij doet al 20 jaar onderzoek naar de oorzaken en de behandeling van angst, in het bijzonder sociale angst en blozen. Daarnaast werkt ze als psychotherapeut met ouders en kinderen aan problemen in de ontwikkeling en opvoeding. Ze krijgt de ADF Award omdat ze zich zo heeft ingezet om gedragstherapeutische behandeling bij ouders en kinderen toegankelijk te maken.

Dan komt ook de dagvoorzitter, Ton van Balkom, aan de beurt. Hij is als hoogleraar psychiatrie en psychiater verbonden aan het VU-MC te Amsterdam en werkt op de angstpolikliniek van GGZ Buitenamstel. Hij ontvangt de Marina de Wolf Award, als dank voor het vele wetenschappelijk onderzoek dat hij heeft gedaan en de inzet die hij heeft getoond bij het vormgeven van de multidisciplinaire richtlijnen.


Afsluiting
Josine richt het woord opnieuw tot ons. Ze krijgt het applaus waar die ochtend door iedereen op geoefend is, met toeters en bellen en alles erop en eraan. Ze is er stil van. Josine, namens alle bezoekers, bedankt voor deze onvergetelijke dag!

Uitleg workshop onderwerpen

Hier volgt een korte uitleg van een aantal workshop onderwerpen.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Niet bestrijden maar aanvaarden
Deze therapie is niet gericht op het bestrijden van angst, want juist het vermijden of onderdrukken van deze gevoelens veroorzaken lijden. Aanvaarding (acceptance) van emotionele reacties en belevingen vermindert uiteindelijk spanning. Angst en stress mogen er gewoon zijn, ook al zijn we er niet blij mee. Acceptatie is een actieve houding waarbij je ruimte maakt voor dat wat je niet kan veranderen. Door bezig te zijn met innerlijke strijd, het veroordelen van je angst, kun je niet echt leven.

Al je gevoelens accepteren
De boodschap van deze therapie is om NU voluit te leven, met je verleden, met je herinneringen, met je angsten en met je verdriet. Door te ontdekken wat je werkelijk waardevol vindt, is het mogelijk om veranderingen aan te brengen in je leven die passen bij je waarden. Aandachtsmeditatie kan hierbij helpen omdat het een praktische weg is naar steeds meer acceptatie van jezelf met je gevoelens, je gedachten en je gedrag. Aandachtsmeditatie kan beoefend worden door volwassenen en kinderen vanaf 11 jaar. ACT is bewezen werkzaam bij angst, depressie, paniek, negatief denken en een negatief zelfbeeld (zie ook het artikel in de Vizier van juni 2008).

Mindfulness

Omgaan met je onrust
Mindfulness vindt zijn oorsprong in het boeddhisme. Mensen zijn vaak bezig met het bereiken van doelen die ver in de toekomst liggen. Mindfulness leert je om je aandacht te houden bij wat NU is, ook als je onrustig, angstig of gespannen bent. Mindfulness leert je om te gaan met de onrust, zonder jezelf erin te verliezen. Hiervoor is een andere manier van denken nodig.

Durf je pijn te voelen
In onze samenleving rust een taboe op ziekte, verdriet, (geestelijke) pijn en ouderdom. Het moet allemaal leuk zijn, en als het dat niet is, moet je het veranderen. Maar het leven is niet alleen maar leuk. (Geestelijke) pijn, ziekte en verdriet horen erbij. Veel lijden ontstaat door het niet-willen voelen van (geestelijke) pijn of ziekte.

Meer dan je beperking
Mindfulness helpt niet alleen om ziekte en negatieve gevoelens te accepteren, het leert je ook beseffen dat pijn en negatieve gevoelens tijdelijk zijn. Zoals ze opkwamen, gaan ze ook weer weg. Gaan ze niet weg, bijvoorbeeld omdat je chronisch (geestelijke) pijn hebt, dan helpt mindfulness om te zien dat je meer bent dan je beperking. Je hebt een beperking, je bent deze niet. Ziekte en (geestelijke) pijn worden op die manier minder groot en je kunt ze beter dragen. Zie ook www.elp-visie.nl/visiesvisie.html

Inference Based Approach (IBA)

Nieuwe therapie voor mensen met dwang
IBA is een nieuwe cognitieve therapie voor mensen met dwang. Deze nieuwe therapie is onderzocht en wordt nu uitgevoerd in Canada. De methode lijkt succesvol. IBA zegt dat obsessies het gevolg zijn van een bijzondere manier van redeneren.

Zintuiglijke informatie ten onrechte negeren
Mensen met dwangverschijnselen redeneren anders tijdens een obsessief moment dan daarbuiten. Het gaat om een manier van redeneren waarbij zintuiglijke informatie (horen, zien, ruiken, proeven) genegeerd wordt. Een dwangpatiënt ervaart een gedachte over iets wat kan (een mogelijkheid), als iets wat waarschijnlijk aan de hand is. Dit terwijl er bewijzen waarneembaar zijn dat dit niet zo is. In de IBA behandeling wordt niet gediscussieerd over of iets wel kan en hoe groot de kans daarop is. IBA is er op gericht om de patiënt te laten ontdekken dat hij in zijn obsessieve momenten opgeslokt raakt in een verhaal in zijn hoofd en vergeet om naar de werkelijkheid te kijken.

Toetsen op werkelijkheid of verbeelding
Mensen krijgen handvatten waarmee ze kunnen toetsen of ze zich met de werkelijkheid bezig houden of met hun verbeelding. Zij leren door verschillende oefeningen om zich te weren tegen de zuigkracht die er van zo’n verhaal in hun hoofd uitgaat. Ook ontdekt de patiënt wat zijn ‘favoriete’ manier van verwarren is. Verder wordt in de therapie het overgangsmoment opgespoord waarop iemand de werkelijkheid los laat en opgaat in een verhaal in zijn hoofd  (zie ook artikel in de Vizier van maart 2008).

Kinderen van Ouders met Psychiatrische Problemen (KOPP)

Geen ruimte voor eigen emoties
Aan kinderen van ouders met psychische problemen is lange tijd te weinig aandacht besteed. Steeds meer blijkt dat zij hierdoor op een of andere manier schade hebben opgelopen.
Volwassenen kunnen belemmeringen ondervinden door hetgeen zij in hun jeugd hebben meegemaakt. Het kind voelde zich vaak niet begrepen door de directe omgeving of vrienden, durfde er niet over te vertellen en schaamde zich voor zijn vader of moeder. Ook voelde het kind zich soms verantwoordelijk om voor de zieke ouder en broertjes en zusjes te zorgen, waardoor er geen ruimte was voor eigen emoties en gevoelens. Daarnaast zijn er vaak schuldgevoelens over de problemen van vader of moeder.

Eigen emoties alsnog verwerken of plaatsen
Voor kinderen die nu nog bij hun ouders wonen geldt: hoe eerder je erbij bent, hoe eerder het kind in staat zal zijn om met de situatie om te gaan en zijn eigen emoties beter te verwerken. Voor degenen die nu volwassen zijn, is het ook goed om op deze periode terug te kijken om zo bepaalde zaken te verwerken en een plek te geven. Steun krijgen en kunnen praten met lotgenoten die uit eigen ervaring weten wat het is om een ouder te hebben met psychische problemen, is heel belangrijk. Velen denken vaak dat ze het enige kind zijn met dit probleem. Daarom is het zo belangrijk dat hier meer bekendheid over komt.

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR)

Trauma
EMDR is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen van traumatische ervaringen. Het is een relatief nieuwe therapievorm. Dit trauma kan een schokkende ervaring zijn zoals bijvoorbeeld een verkeersongeval, maar ook andere ervaringen zoals pesterijen in de jeugd, waardoor iemand nu nog steeds spanning en angsten ervaart. Sommige mensen krijgen door deze gebeurtenissen psychische klachten. 

Beschadigende ervaringen
In eerste instantie werd EMDR met name toegepast voor mensen met PTSS (post traumatische stress-stoornis), maar de afgelopen jaren wordt deze behandelmethode ook toegepast bij diverse psychische klachten die gepaard gaan met vermijdingsgedrag, gevoelens van angst, schaamte, verdriet, schuld of boosheid. Uitgangspunt is telkens dat deze klachten zijn ontstaan als gevolg van een of meer beschadigende ervaringen. Zoals bijvoorbeeld emotionele verwaarlozing, akelige ervaringen op medisch gebied, of verlieservaringen.

Aandacht wisselend richten
De therapeut helpt de patiënt de herinneringen aan deze gebeurtenissen te verwerken. De patiënt haalt deze gebeurtenis voor de geest, waarbij hij tegelijkertijd afwisselend in het linker- en rechteroor een geluid krijgt te horen. In plaats van geluid kan de aandacht van de patiënt ook gericht worden op de hand van de therapeut. Hij beweegt zijn hand voor het gezicht van de patiënt heen en weer. Uit de resultaten blijkt dat cliënten goed op EMDR reageren. Hoe EMDR precies werkt is nog niet helemaal duidelijk. Toekomstig onderzoek zal uit moeten maken hoe de, doorgaans succesvolle, effecten het best kunnen worden verklaard.

Hersenhelften wisselend prikkelen
Aangenomen wordt dat door deze methode de informatie van de verschrikkelijke gebeurtenis beter verwerkt kan worden, doordat er een verbinding tot stand komt tussen de linker (‘rationele’) hersenhelft en de rechter (‘emotionele’) hersenhelft. Door de afwisselende stimulans van het geluid worden bepaalde vastzittende, negatieve overtuigingen over jezelf losgewrikt en veranderd. Verstand en gevoel komen meer met elkaar in contact en de klachten nemen af doordat de herinnering haar kracht en emotionele lading verliest.

Virtual reality

Angstbeelden nabootsen
Bij virtuele therapie worden levensechte beelden nagebootst van datgene waar de patiënt bang voor is. Voordeel hiervan is dat de therapeut niet allerlei manieren hoeft uit te proberen om situaties, waar de patiënt bang voor is, naar voren te halen. Uit onderzoek blijkt dat angst uiteindelijk zal afnemen door deze nieuwe therapie. Virtuele therapie is effectief als je last hebt van bijvoorbeeld hoogtevrees of vliegangst.

Bij vliegangst
Bij Stichting Valk, die de virtual reality methode toepast, gaan mensen met vliegangst, nadat zij een aantal stappen in de behandeling hebben doorlopen, uiteindelijk een lijnvlucht maken naar een bestemming ergens in Europa.